Bağımlılık

Aşerme

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Aşerme, madde kullanımına yönelik yoğun bir istek olarak yaşanabilir. İsteğin yaşanması ile davranışa dönüşmesi aynı olay değildir.

Günlük yaşam / okuma örneği: Kurgu: Mert tanıdık bir ortamda yoğun istek fark eder. Bu sahne, sonrasında ne yapacağını veya bir tanıyı belirlemez.

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Öğrenilmiş ipuçları ve kişinin içinde bulunduğu durum, isteğin nasıl yaşandığını etkileyebilir.
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu açıklama kişisel tanı veya neden-sonuç kanıtı değildir. Kaynağın tarihi ve kapsamı dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar: US Surgeon General (2016), neurobiology chapter

Araştırma kartı

Bu alt başlık kurumsal veya kavramsal kaynakla açıklanıyor; ayrı bir deneysel çalışma kartı atanmadı.

Pekiştirme

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Pekiştirme, bir sonucun davranışın gelecekte tekrarlanma olasılığını artırmasıdır. “Negatif” pekiştirme ceza demek değildir: rahatsız edici bir durumun ortadan kalkması da davranışı güçlendirebilir.

Günlük yaşam / okuma örneği: Kurgu: Ece kemerini takınca uyarı sesi kesilir. Bu sonuç ileride kemer takmayı artırırsa negatif pekiştirmeden söz edilir.

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Ölçüt, sonucun “iyi” görünmesi değil, davranışın sonraki olasılığına etkisidir.
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu açıklama kişisel tanı veya neden-sonuç kanıtı değildir. Kaynağın tarihi ve kapsamı dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar: OpenStax Psychology 2e, §6.3

Araştırma kartı

Bu alt başlık kurumsal veya kavramsal kaynakla açıklanıyor; ayrı bir deneysel çalışma kartı atanmadı.

İsteme–haz ayrımı

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Bir ödülü güçlü biçimde istemek, ondan aynı ölçüde haz alındığını göstermez.

Günlük yaşam / okuma örneği: Kurgusal örnek: Deniz yeni bir şarkıyı açmayı çok ister; dinleyince beklediği kadar keyif almaz. İstemenin yoğunluğu ile alınan haz aynı olmak zorunda değildir.

Kavram Atlası’nda oku: Dopamin yalnızca mutluluk kimyasalı mı?

Blog yazısı: Bir soru, bir araştırma: Çok istemek, çok haz almak mı?

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Kavram Atlası’nda oku: Dopamin yalnızca mutluluk kimyasalı mı?
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu anlatım dopaminin bütün görevlerini kapsamaz. Örnekten dopamin düzeyi veya bağımlılık tanısı çıkarılmaz.
Kaynaklar: US Surgeon General (2016), neurobiology chapter
Berridge & Robinson (2016) — Wanting and liking
Schultz (2016) — Reward prediction error

Araştırma kartı

P002-ARASTIRMA-005 · v01

Ödülü istemek, haz almakla aynı mı?

Araştırma sorusu: Ödülü istemek, haz almakla aynı mı?
Çalışma türü: 2016 kuramsal derleme · teşvik duyarlılaşması yaklaşımı
Örneklem: Kuramsal derleme; tek bir katılımcı örneklemi yok.
Karşılaştırma: İsteme ve haz süreçleri; randomize müdahale karşılaştırması değil.
Ana bulgu: Berridge ve Robinson, dopaminle ilişkili motivasyon sistemlerini istemeyle ilişkilendirir. Yaklaşımlarında güçlü isteme, hazdaki artış olmadan da görülebilir.
Sınırlılıklar: Ayrıntılı kartta
DOI / URL: doi.org/10.1037/amp0000059
Kaynak kontrol tarihi: 15 Ekim 2026 · Kavram Atlası kaynak kontrolü

Değişim motivasyonu

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Değişmek istemekle değişimden kaygı duymak birlikte bulunabilir. Bu ikilem, kişiyi “isteksiz” diye etiketlemeden konuşulabilir.

Günlük yaşam / okuma örneği: Kurgu: Deniz değişimin yararlarını görürken sosyal çevresini kaybetmekten çekinir. Aynı anda iki farklı kaygı taşıyabilir.

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Dış baskı, kişisel nedenler ve kararsızlık birbirinden ayrılabilir; motivasyon sabit bir kişilik etiketi değildir.
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu açıklama kişisel tanı veya neden-sonuç kanıtı değildir. Kaynağın tarihi ve kapsamı dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar: SAMHSA TIP 35 (2019), chapter 5

Araştırma kartı

Bu alt başlık kurumsal veya kavramsal kaynakla açıklanıyor; ayrı bir deneysel çalışma kartı atanmadı.

Sürçme ve nüks

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Sürçme ve nüks tanımları modele göre değişir. Tek bir olay sürecin tümünü anlatmaz; bu, olayın risksiz olduğu anlamına gelmez.

Günlük yaşam / okuma örneği: Kurgu: Deniz hedefinden sapınca “Her şey bitti” diye düşünür. Bu olayın bağlamını ve sonraki desteği konuşmak, kişiyi tek olayla tanımlamaktan farklıdır.

Kavram Atlası’nda oku: Tek bir olay bütün süreci tanımlar mı?

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Kavram Atlası’nda oku: Tek bir olay bütün süreci tanımlar mı?
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu ayrım madde kullanımındaki kavramsal çerçevedir; depresyonda nüks aynı biçimde tanımlanmaz. Tek olayın önemsiz veya risksiz olduğu anlamına gelmez.
Kaynaklar: US Surgeon General (2016), neurobiology chapter
Hendershot et al. (2011)

Araştırma kartı

P002-ARASTIRMA-006 · v01

Nüksü bir süreç olarak okumak

Araştırma sorusu: Nüksü bir süreç olarak okumak
Çalışma türü: 2011 anlatı derlemesi
Örneklem: Anlatı derlemesi; tek bir katılımcı örneklemi yok.
Karşılaştırma: Modeller ve araştırma gelişmeleri; tek müdahale karşılaştırması değil.
Ana bulgu: Derleme, Marlatt’ın modelini ve sonraki gelişmeleri ele alır. Bağlam, baş etme ve kişinin olayı anlamlandırması birlikte düşünülür.
Sınırlılıklar: Ayrıntılı kartta
DOI / URL: doi.org/10.1186/1747-597X-6-17
Kaynak kontrol tarihi: 15 Ekim 2026 · Kavram Atlası kaynak kontrolü

Damgalamayan dil

İlk katman: sade açıklama ve günlük yaşam örneği

Kişiyi tanıya indirgemeyen dil kullanın: “madde kullanım bozukluğu yaşayan kişi” veya “iyileşme sürecindeki kişi”.

Günlük yaşam / okuma örneği: Örnek yazım: “Kişi randevuya gelmedi.” Nedenini bilmeden karakteri veya motivasyonu hakkında hüküm kurmayın.

Derinleşme: mekanizma, araştırma, yöntem, belirsizlik, kaynaklar

Açıklama çerçevesi: Kişi odaklı dil, insanı tek bir durum veya tanıyla özdeşleştirmemeyi amaçlar.
Yöntem: Kavramsal veya kurumsal açıklama; burada yeni bir deney sunulmaz. Varsa ilgili araştırmanın yöntemi aşağıdaki kartta belirtilir.
Belirsizlik: Bu açıklama kişisel tanı veya neden-sonuç kanıtı değildir. Kaynağın tarihi ve kapsamı dikkate alınmalıdır.
Kaynaklar: NIAAA — Reducing alcohol-related stigma

Araştırma kartı

Bu alt başlık kurumsal veya kavramsal kaynakla açıklanıyor; ayrı bir deneysel çalışma kartı atanmadı.

Bu konudaki mevcut içerik

Kavram Atlası’nda oku: Tekrar etmek, tek başına bağımlılık değildir

Genel bilgilendirme; tanı veya kişisel öneri değildir.

← Bilgi Merkezi